Capoeira

Capoeira is een spel van ontwijken en aanvallen, een sluw spel ontwikkeld door de West-Afrikaanse slaven die in de 16de eeuw naar Brazilië werden gedeporteerd en te werk werden gesteld op de plantages van hun Portugese overheersers. Deze slaven namen hun verschillende gebruiken, dansen, vechtkunsten en cultuur met zich mee. Vaak wordt aangenomen dat uit deze mix capoeira zich in de senzalas - waar de slaven werden opgesloten na hun werk op de plantages en in de mijnen - heeft ontwikkeld als cultureel en fysiek verzet tegen de overheersing. Gedurende de eeuwen van haar ontwikkeling is capoeira daarna ook beïnvloed door de andere twee grote bevolkingsgroepen in Brazilië; de Portugezen en de inheemse bevolking van Brazilië.

Capoeira was lang verboden in Brazilië en werd daar zwaar onderdrukt, omdat ze van oorsprong een manier van uiten van kritiek van slaven en armen op een ongelijke gemeenschap was. Daarnaast gebruikten de slaven capoeira om te kunnen vluchten van hun overheersers. Een slaaf die betrapt werd op het beoefenen van capoeira kon hiervoor gedood worden. Om deze reden werd capoeira in het geheim beoefend en van generatie tot generatie overgedragen. Na de afschaffing van de slavernij in 1888 gingen veel ex-slaven op zoek naar werk in de grote steden. Veel van hen vonden geen werk vanwege hun afkomst, gebrek aan scholing en de economische situatie, en belandden in de armoede en criminaliteit in de favelas. Zo belandde capoeira van de marginaliteit van de slavernij in de marginaliteit van de criminaliteit. Regelmatig trokken maltas uit de favelas de stad in en raakten met elkaar of de politie slaags. Als reactie hierop werden capoeira en capoeiristas door de politietroepen streng vervolgd, waardoor het bijna verdween uit de grote steden van Rio de Janeiro en Recife, en slechts in een meer 'folkloristische vorm' kon voortbestaan in Salvador; de drie grote steden van die tijd waar capoeira sterk aanwezig was.

De situatie van waaruit capoeira is ontstaan, en de vervolging en onderdrukking die met haar ontwikkeling samen gingen, hebben er mede voor gezorgd dat in deze vorm van vechtkunst sluwheid en handigheid belangrijker zijn dan brute kracht. De slaaf had geen kans tegen de overheerser als hij hem openlijk zou aangaan. Daarom heerst hier niet de wet van de sterkste, maar die van de sluwste. Dansachtige bewegingen worden gebruikt om een aanval of verdediging te maskeren.

Pas in 1937 werd capoeira gelegaliseerd in São Salvador, Bahia. Er ontstond toen een nieuwe periode voor capoeira, men mocht het op geregistreerde plaatsen onder toeziend oog van de politie beoefenen. Na de jaren 1940 vertrokken ook veel mensen uit de staat Bahia (Salvador) naar andere steden op zoek naar werk en zo verspreide capoeira zich opnieuw over Brazilië. Vanaf halverwege de jaren 1970 kwamen de eerste capoeira leraren en meesters naar Europa om deel te nemen aan Braziliaanse shows en workshops, reisden zo Europa door en sommigen vestigden zich daarna ergens om lessen te geven.

Vandaag de dag heeft de verspreiding van capoeira in de wereld ook weer invloed op de ontwikkeling ervan in Brazilië. Van bezigheid voor de slaven is het nu de tweede sportieve activiteit in Brazilië na voetbal. De verschillende groepen leerlingen, van een groep of school, dragen allemaal bij aan haar ontwikkeling en zorgen tegelijkertijd voor verbindingen naar de oude tradities.

Capoeira laat gevecht, muziek, beweging en acrobatiek samen komen in een spel. Dit spel wordt gespeeld in een collectieve ervaring die de roda heet; een cirkelvormig theater waar het spel gedirigeerd wordt door een bateria en haar dynamiek krijgt door gezang. De cirkel van de roda is een plek van expressie en dialoog tussen spelers, een communicatie door beweging en muziek die allerlei verschillende vormen kan aannemen en ontstaat uit de bijdrage van iedereen en de voortgang van elk; elke capoeirista is op zijn beurt musicus, zanger en speler. Het capoeira spel wordt gespeeld door twee personen, begeleid door muziek en zang van de andere mensen in de cirkel. Soms is het ritme langzaam en het spel traag, soms snel en acrobatisch, en alles daartussenin. Een capoeirista staat nooit stil, maar is altijd in beweging, in ginga, waardoor hij of zij de aanval van de tegenstander kan ontwijken en diegene kan verrassen met een beweging uit onverwachte hoek.

Capoeira laat je ook de taal en cultuur van Brazilië kennen, geeft de mogelijkheid te reizen en de ander en jezelf tegen te komen. Je ontwikkeld een fysieke conditie, souplesse, de mogelijkheid tot improvisatie, maar ook sociabiliteit en een gevoel voor ritme. Capoeira brengt het lichaam in beweging, maar het gaat er niet zozeer om wie de snelste of de beste is. Iedereen beoefent het volgens de middelen die hij of zij op dat moment heeft en boekt volgens het eigen ritme voortgang. Uiteindelijk gaat het om de betrokkenheid bij het spel. Daarom kan iedereen het beoefenen, man of vrouw, kind, volwassen en oudere mensen; sterke en gezonde net zo goed als mensen met een handicap.

Als levende kunstvorm voortkomend uit de geschiedenis van koloniale slavernij, wordt capoeira vandaag de dag in heel de wereld beoefent. Capoeira is tegelijkertijd een contra-cultuur, een filosofie en een unieke vorm van volks-onderwijs. Kom het ervaren.

Alle tekeningen op deze pagina van de Braziliaanse artiest Carybé (1911-1997)